Explosieve Stedenbouw

Voor geografische economen, politicologen, sociologen is het inmiddels een open deur: het zwaartepunt van macht, welvaart, cultuur en vernieuwing verschuift van de natiestaten naar de metropolen. En dan heeft Nederland een probleem: hebben wij eigenlijk wel een metropool? Of worden we een vage en brave uithoek: Slovenië aan de Noordzee? En is dat erg? Ik ben niet zo van groter is mooier, ik heb meer met de kleine schaal. Maar ik ben wel van ‘Stadslught maakt vrij’ (een middeleeuws gezegde) en ken geen betere plek dan Amsterdam om te wonen. Ik ben erg voor een plek waar vrijheid, emancipatie, vernieuwing bloeien.

Emancipatie-machine

Amsterdam is al eeuwen een plek van vrijheid, ontplooiing en emancipatie. Lees het boek van Russell Shorto: ‘Amsterdam, A history of the World’s Most Liberal City’. Nederlandse boeren, Franse Hugenoten, Antwerpse Calvinisten, Portugese Joden: zij kwamen voor de ruimte en de kansen die de stad bood.

En dat is nog altijd zo. Mensen komen naar Amsterdam om hun weg in de wereld te vinden. Ieder jaar komen er zo’n 40.000 mensen Amsterdam binnen (en een iets kleiner aantal vertrekt). Die immigranten zijn vooral studenten (1 op de 10 Amsterdammers is student). Maar het gaat zeker niet alleen over studenten. Het gaat ook over beginnende ondernemers, experimenterende kunstenaars, proberende uitvinders, erkenning zoekende homoseksuelen en religieuze minderheden.

Een tijdje terug stond Amsterdam op een wereldranglijst op de eerste plaats qua aantal nationaliteiten dat we hier hadden. Ongeveer 190 geloof ik. Het begon in de 17e eeuw maar nog steeds trekt Amsterdam van over de hele wereld mensen aan. Mensen die vernieuwing ruiken.

In Amsterdam begon voor Nederland de seksuele revolutie. Al meer dan een eeuw terug met Aletta Jacobs. Hier begon wereldwijd de homo-emancipatie met Benno Premsela. Het gedogen van softdrugs werd in Amsterdam uitgevonden. Het slechten van ouderwets regentengezag, een culturele revolutie, begon hier met Provo eerder dan in de rest van de Westerse wereld.

Metropool?

Als ‘brandpunt van emancipatie en vernieuwing’ een kenmerk van een metropool is, en dat is het volgens mij, dan is Amsterdam zeker een metropool. Maar blijft dat zo? Gaat dat vanzelf?

Qua inwonertal is Amsterdam zeker geen metropool. Met 800.000 inwoners is het vergeleken met New York, Londen, Tokio, Shanghai een dorp. Zelfs als je van Haarlem tot Almere rekent stelt de ‘Metropoolregio Amsterdam’ met 2 miljoen inwoners kwantitatief nog weinig voor.

We willen, lees ik in beleidsnota’s, bij de top-5 stedelijke regio’s van Europa behoren. Anders telt Nederland niet meer mee. Nou ja, aan Londen en Parijs kunnen wij natuurlijk nooit tippen, maar er ‘serieus toe doen’ is wel mogelijkheden. Amsterdam heeft om 2 redenen een goede startpositie:

+ Het cultureel en economisch klimaat is, historisch gegroeid, overduidelijk metropolitaan.

+ En, tja, hoe definieer je een metropoolregio? De agglomeratie Los Angelos is qua inwonertal en oppervlakte vrijwel gelijk aan Nederland. Je kunt Amsterdam ook zien als de binnenstad van de metropoolregio Nederland.

Bouwen!

Jaarlijks vertrekken een kleine 40.000 mensen uit Amsterdam. Dat zijn vooral afgestudeerde studenten. Sommigen vertrekken omdat ze dat willen, het zij hen van harte gegund. Maar velen vertrekken omdat ze in Amsterdam geen (betaalbare) woning kunnen vinden. Daar moeten we wat aan doen. Voor een metropolitaan stadsklimaat van vrijheid en emancipatie is een draagvlak van voldoende mensen nodig. Dus moeten we de mensen die eigenlijk willen blijven niet laten gaan.

De woningnood in Amsterdam is bijna zo oud als de stad zelf. In de 17e eeuw verzonnen ze als oplossing de ‘stadsuitleg’ waar we de grote grachten en de Jordaan aan danken. Het wordt tijd voor een nieuwe ‘stadsuitleg’.

Omdat ik van de compacte stad en van inbreiding ben, begint dat wat mij betreft in Amsterdam zelf. Volgens het laatste structuurplan heeft Amsterdam ruimte voor 70.000 extra woningen. Voor zover ik weet is het noordwesten van de IJ-oevers daar niet in begrepen, is IJburg-III/IV geschrapt en doen ze qua dichtheid ook te bescheiden. Ik hou het daarom op ruimte voor 100.000 nieuwe woningen. En die moeten we als de sodemieter gaan bouwen, nu de markt dat kennelijk weer mogelijk maakt.

Doen we dan genoeg? Nee! Allereerst qua tempo. Je hebt zo’n 20 jaar nodig om 100.000 woningen te bouwen. Zo lang gaan die mensen die uit Amsterdam vertrekken echt niet wachten. Bovendien willen er heus meer mensen in Amsterdam wonen. Ongeveer de helft van de jaarlijks uitstromende 40.000 schat ik zo. Je hebt dus nog minstens 100.000 woningen extra nodig. Dus moet er ook gebouwd worden in Almere, Zaanstad, Haarlem en het Gooi. En daar is niets mis mee. Niet iedereen wil in de dichtbebouwde stad wonen. Sommigen willen huisje-tuintje dicht bij de stad. Prima toch?

Almere

Qua stedelijk klimaat is Amsterdam-Overoost (Almere), de tweede stad van de regio, een probleemkind. Kennelijk is het niet mogelijk, of in ieder geval heel moeilijk om een stad te bouwen. Een stad moet, deels toevalsgewijs, groeien ipv gepland worden. Washington, Brasilia, Chandigarh zijn op papier getekende ipv door mensen gemaakte steden. Qua stedelijke cultuur (brandpunt van emancipatie en vernieuwing) zijn het mislukkingen. Tot nu toe deelt Almere dat lot.

Is Almere dan reddeloos gedoemd om slaapstad te zijn? Ik denk dat er kansen zijn. Om te beginnen heeft Almere zelf stevig zijn best gedaan. De centrale winkelstraat, het plein daarnaast, de bibliotheek, de schouwburg, het nieuwe winkelcentrum. Maar dat zijn gebouwen en een stad wordt gemaakt door mensen, vooral door ongewone mensen. Op de plekken waar die bijeenkomen.

Eén van de weinige dingen die in de Amsterdamse Metropoolregio ontbreekt is een Technische Universiteit. Toen er aan een nieuwe TU gedacht werd dachten ze in Den Haag aan Amsterdam. Ze consulteerden Burgemeester van Hall. ‘Nou neu’, zei hij, ‘Amsterdam is een stad van cultuur’. Van Hall mag een verzetsheld zijn, maar hij was kennelijk ook een oetlul. Laten we zijn fout goed maken door in Almere een TU te stichten. Goed voor Almere, goed voor de metropool.

Nieuwste Uitleg

Het is tijd voor een verdere expansie van Groot-Amsterdam en een massale woningbouw-inspanning:

+ Omdat heel veel van die vertrekkers uit Amsterdam graag in Amsterdam zouden blijven als ze daar een betaalbare woning konden vinden. Waarom zouden we hen dat niet gunnen?

+ Omdat Amsterdam afstevent op een tweedeling: De rijkeren in de binnengordel, de armeren daarbuiten. De middengroepen zeggen we vaarwel en dat is rampzalig voor onze emancipatiefunctie. Daar zijn namelijk sociale bruggen voor nodig.

+ Omdat er ‘massa’ nodig, voldoende mensen, vooral voldoende verschillende mensen, om een emancipatie-machine te kunnen zijn.

+ Omdat er ‘massa’ nodig, voldoende mensen, vooral voldoende verschillende mensen, om een economische broedplaats te kunnen zijn.

Maar naast die woningbouw is het ook een kwestie van bestuurlijke cultuur.

+ Amsterdam moet zich ruimhartig bewust zijn van zijn rol als binnenstad van de Metropool Nederland. Bewaak je sterkten, maar gun Amstelveen zijn Cobra-museum (een aanrader trouwens), gun Almere zijn TU, gun het Noorden snelle spoorlijnen met de Randstad. Meer dan gunnen trouwens: actief steunen!

+ En ‘Den Haag’ moet ophouden met het spreidingsbeleid: het beleid dat er op gericht is om Amsterdam niet te groot en niet te sterk te maken. Dat is al zo’n twee eeuwen Haags beleid. Historisch is dat wel begrijpelijk. Maar als de metropolen de centra van macht, welvaart en cultuur worden heeft Amsterdam Haagse steun nodig om te voorkomen dat we ‘Slovenië aan de Noordzee’ worden. Laten ze nou eens beginnen met Almere die TU te gunnen.

 

Michael van der Vlis, 5 feb 2016